विश्वदर्पण

डॉ. कीर्ती सचिन नांदेडकर, लक्ष्मी आयुर्वेद क्लिनिक, पुणे

पावसाळ्यात हवेत आर्द्रता वाढते, जठराग्नी मंदावतो आणि वात दोषाचा प्रकोप तर पित्ताचा संचय होतो. याचा परिणाम केस व टाळूच्या आरोग्यावर होतो. त्यामुळे केस गळणे, कोंडा, खाज येणे, बुरशीजन्य संसर्ग, टाळूला दुर्गंधी येणे, केस चिकट होणे आणि अकाली पांढरे होणे अशा समस्या वाढतात. योग्य आयुर्वेदिक दिनचर्या आणि आहाराने या समस्या मोठ्या प्रमाणात टाळता येतात.

केस का जास्त गळतात?

पावसाळ्यात वाढलेली आर्द्रता, अपुरी सूर्यप्रकाशाची उपलब्धता, दूषित पाणी, अपुरी झोप, ताणतणाव, अपचन आणि अयोग्य आहार यामुळे केसांच्या मुळांचे पोषण कमी होते. त्यामुळे केस गळण्याचे प्रमाण वाढते.

पावसाळ्यात केसांसाठी काय करावे?

• आठवड्यातून १–२ वेळा भृंगराज, नीलभृंगादी किंवा नारळाच्या तेलाने हलका शिरोअभ्यंग करावा.
• पावसात भिजल्यावर शक्य तितक्या लवकर केस स्वच्छ धुवून पूर्ण कोरडे करावेत.
• आठवड्यातून २–३ वेळा सौम्य हर्बल शॅम्पू वापरावा. रोज शॅम्पू करणे टाळावे.
• ओले केस बांधू नयेत किंवा झोपू नये.
• कंगवा, टॉवेल किंवा हेल्मेट इतरांसोबत वापरू नये.
• केस वारंवार स्ट्रेटनिंग, कलरिंग किंवा जास्त उष्णतेच्या उपकरणांचा वापर टाळावा.

केसांसाठी उपयुक्त आहार

केसांचे आरोग्य आतून सुधारण्यासाठी योग्य आहार आवश्यक आहे.

• आवळा, तीळ, काळे मनुके, मूग, तूप, दूध (पचनशक्ती योग्य असल्यास), हिरव्या पालेभाज्या आणि हंगामी फळांचा आहारात समावेश करा.
• पुरेशा प्रमाणात कोमट पाणी प्या.
• प्रथिनेयुक्त आहार घ्या.
• तळलेले पदार्थ, जंक फूड, शीतपेये, अतितिखट व अतिआंबट पदार्थ कमी करा.

जीवनशैली

• ७–८ तास शांत झोप घ्या.
• योग, प्राणायाम आणि ध्यान यामुळे ताण कमी होतो.
• नियमित व्यायामामुळे रक्ताभिसरण सुधारते व केसांच्या मुळांना पोषण मिळते.
• बद्धकोष्ठता होणार नाही याची काळजी घ्या, कारण आयुर्वेदानुसार पचन चांगले असेल तर केसांचे आरोग्यही चांगले राहते.

आयुर्वेदिक औषधे (तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने)

भृंगराज, आमलकी, ब्राह्मी, यष्टीमधु, त्रिफळा, नारसिंह रसायन, च्यवनप्राश यांसारखी औषधे किंवा रसायन चिकित्सा प्रकृतीनुसार उपयुक्त ठरू शकते. औषधे स्वतःहून न घेता आयुर्वेद तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

लक्षात ठेवा

जर दिवसाला १०० पेक्षा जास्त केस गळत असतील, टाळूवर गोल चट्टे पडत असतील, तीव्र खाज, पू किंवा संसर्ग दिसत असेल, तर त्वरित आयुर्वेद तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या. वेळेवर उपचार केल्यास केसांचे नुकसान टाळता येते.

"सुंदर केस हे केवळ सौंदर्याचे नव्हे तर उत्तम आरोग्याचेही प्रतीक आहेत. पावसाळ्यात योग्य आयुर्वेदिक काळजी घ्या आणि केसांना निरोगी, मजबूत व दाट ठेवा."

डॉ. कीर्ती सचिन नांदेडकर, लक्ष्मी आयुर्वेद क्लिनिक

पावसाळ्यात वातावरणातील आर्द्रता वाढते, जठराग्नी मंद होतो, वात दोषाचा प्रकोप होतो आणि पित्ताचा संचय होतो. त्यामुळे सर्दी, खोकला, ताप, अपचन, अ‍ॅसिडिटी, सांधेदुखी, त्वचारोग आणि संसर्गजन्य आजारांचे प्रमाण वाढते. योग्य आहार, विहार आणि आयुर्वेदिक दिनचर्या पाळल्यास हे आजार टाळता येतात.

आहार

• ताजे, गरम व सहज पचणारे अन्न खा.
• मूगडाळ खिचडी, वरण-भात, जुने तांदूळ, गव्हाची पोळी, लापशी, भाज्यांचे सूप यांचा आहारात समावेश करा.
• जेवणात तूप, आले, सुंठ, जिरे, धणे, हिंग, हळद, काळी मिरी यांचा योग्य प्रमाणात वापर करा.
• कोमट किंवा उकळून थंड केलेले पाणी प्या.
• डाळिंब, सफरचंद, पेरू यांसारखी सहज पचणारी फळे खा.
• ताकात भाजलेले जिरे व सैंधव मीठ घालून प्या (प्रकृतीनुसार).

टाळा

• तळलेले, तेलकट, मसालेदार व जंक फूड.
• शिळे, उघडे किंवा अर्धवट शिजलेले अन्न.
• थंड पाणी, आईस्क्रीम, शीतपेये.
• रात्री दही, अतिगोड, अतिआंबट व अतितिखट पदार्थ.
• पावसात वारंवार भिजणे आणि ओल्या कपड्यांमध्ये राहणे.

विहार

• दररोज ३०–४५ मिनिटे चालणे किंवा हलका व्यायाम करा.
• योग, प्राणायाम व ध्यानाचा सराव करा.
• पुरेशी झोप घ्या; रात्री जागरण व दिवसा जास्त झोप टाळा.
• पावसात भिजल्यास लगेच कोरडे कपडे घाला.
• पाय, त्वचा व परिसर स्वच्छ आणि कोरडा ठेवा.
• डासांची पैदास होणार नाही याची काळजी घ्या.

आयुर्वेदिक दिनचर्या

• आठवड्यातून २–३ वेळा तिळाच्या तेलाने अभ्यंग करा.
• कोमट पाण्याने स्नान करा.
• वैद्यकीय सल्ल्याने ऋतुनुसार पंचकर्म, विशेषतः बस्ती, करून घ्या.
• पचनशक्ती टिकवण्यासाठी वेळेवर आणि माफक प्रमाणात भोजन करा.

उपयुक्त आयुर्वेदिक औषधे (वैद्यकीय सल्ल्याने)

• संशमनी वटी (गुडुची घनवटी) – रोगप्रतिकारक शक्तीस आधार.
• सितोपलादी चूर्ण – सर्दी, खोकला व घशातील त्रासात.
• त्रिकटू चूर्ण – पचन सुधारण्यासाठी.
• हिंगवाष्टक चूर्ण – अपचन, गॅसेस व पोटफुगीत.
• अविपत्तिकर चूर्ण – आम्लपित्ताच्या तक्रारींमध्ये योग्य रुग्णांमध्ये.
• त्रिफळा चूर्ण – मलप्रवृत्ती नियमित ठेवण्यासाठी.
• च्यवनप्राश – योग्य व्यक्तींमध्ये रोगप्रतिकारक शक्तीस आधार.

घरगुती उपाय

• कोमट पाणी पिण्याची सवय लावा.
• आले, तुळस, दालचिनी व काळी मिरीचा हलका काढा (प्रकृतीनुसार).
• जेवणात हळद, जिरे, धणे, हिंग आणि सुंठ यांचा वापर वाढवा.

त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्या जर…

• ताप २–३ दिवसांपेक्षा जास्त राहिला.
• सतत उलट्या किंवा जुलाब होत असतील.
• श्वास घेण्यास त्रास होत असेल.
• लघवी कमी होत असेल.
• तीव्र अशक्तपणा, चक्कर किंवा अंगदुखी वाढत असेल.

"ऋतुनुसार आहार-विहार पाळणे हेच आयुर्वेदातील सर्वोत्तम प्रतिबंधात्मक औषध आहे. पचनशक्ती चांगली ठेवा, रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवा आणि पावसाळा निरोगीपणे अनुभव करा."